Het probleem van armoede (en mogelijke oplossingen)

We willen betrokken zijn bij armoedebestrijding en ik ben ervan overtuigd dat we goed bezig zijn in de pogingen daartoe. Toch geloof ik ook dat het belangrijk is om na te denken over een volgende stap hierin. De grote vraag over hoe we ethisch omgaan met ons geld. En zoals elke ethiek gaat het al heel snel betuttelend klinken. Maar als er uit angst daarvoor helemaal niet over gesproken wordt, missen mensen een richtlijn.

Mensen hebben geen idee meer wat geld is en hoe het functioneert in onze maatschappij. Ik heb hier lang over nagedacht en hoe meer ik ervan weet, hoe minder ik ervan ging snappen. Tot ik door had dat er iets structureel mis is met ons geld. Maar naast deze conclusie wil ik ook een richtlijn geven om vooruitgang bevorderen. Deze richtlijn is mijn visie tot nu toe. Ik heb geprobeerd om zo beknopt mogelijk te schrijven. Tegelijk wil ik niet dat de onderbouwing ontbreekt. Dus is het toch iets langer geworden dan ik oorspronkelijk voor ogen had. Aan het eind zal ik titels en links vermelden die me hielpen bij mijn opinievorming.

Ik probeer telkens een probleem aan te stippen. Vervolgens geef ik een suggestie voor een mogelijke oplossing. Ik ben me ervan bewust dat sommige van die oplossingen buiten jouw comfort-zone kunnen vallen. Dit geldt ook voor mij. Ik breng op dit moment nog niet alles in praktijk. Toch wil ik geleidelijk ernaar toe om deze oplossingen te implementeren in mijn leven.

De stem van de armen

Wij rijke westerlingen hebben het idee dat armoede vooral een materieel tekort is. Maar rond de jaren '90 zijn er talloze interviews afgenomen met armen. Daaruit blijkt dat armoede vooral ook schaamte brengt, waardoor de arme ook een emotionele en sociale crisis doormaakt. Wij rijken hebben dus de neiging om de verkeerde diagnose te stellen en dus ook het verkeerde medicijn toe te dienen. Als wij voorzien in het materiële, denken we daarmee goed te doen. En inderdaad verkleinen we daardoor hun materiële tekort. Maar tegelijk voelen ze hierdoor misschien juist een grotere schaamte omdat ze niet zelf kunnen voorzien.

Dus wil ik pleiten voor gelijkwaardigheid. We hebben de neiging om te denken in 'wij' die onze zaken prima voor elkaar te hebben, terwijl 'zij' kennelijk hulp nodig hebben. Daarmee verhogen we onszelf en vernederen we hen, onbedoeld. We bevestigen onbedoeld dat geld onze waarde als mens bepaalt.

Het alternatief dat ik wil bepleiten is dat we gelijkwaardig naast hen kunnen staan. Wij en zij hebben schuld aan de mondiale problemen. Wij en zij kunnen in gelijke mate bijdragen aan de oplossing.
Maar wat is dan die oplossing? Hoe zouden we wel en niet met geld om moeten gaan? Hoe transformeren we onze ideeën over financiën op zo’n manier dat het armoede-probleem minder schrijnend wordt?

Maar wat is geld nou eigenlijk?

Geld is ooit als ruilmiddel begonnen. Maar al snel was het niet praktisch om met een heleboel munten over straat te gaan. Dus bedachten ze een briefje waarop stond hoeveel munten het waard was. Met dit briefje kon je naar de bank om je munten op te halen. Weer later besloten ze dat het niet perse nodig was voor de bank om daar al het werkelijke geld op te slaan. En nog weer later waren ook de briefjes niet meer nodig; een plastic kaartje met een chip erop verzekerde je dat de computers van de banken het juiste zouden doen zodra wij het bevel geven.

Het is dus in wezen steeds fictiever geworden. Maar het blijft 'echt' zolang er voldoende mensen in geloven. Dit noemen ze het Tinkerbell effect. Hoe meer mensen geloven dat geld iets waard is, hoe meer het waar is.

Wij hechten zelfs zo veel waarde eraan dat geld verschil mag maken tussen leven en dood. We zijn vertrouwd met de evolutietheorie waarbij de sterksten overleven en de rest jammer genoeg niet. Het gebeurt vaak dat automatisch wordt ingevuld dat rijken hier de sterksten zijn. In mijn ogen is dit criterium volkomen willekeurig gekozen, maar goed. Je kunt niet stellen dat rijken de sterksten zijn, want volgens de evolutietheorie zijn de sterksten degenen met de kleinste behoefte. En geloof me: wij hebben een veel grotere behoefte dan zij.

Maar zelfs als we voor het gemak accepteren dat geld bepaalt wie mag overleven, dan nog is de vraag wie meer heeft. Ik heb een hypotheek; voor de rest heb ik gelukkig geen schulden. Maar toch sta ik door die hypotheek in wezen in de min. Iemand in Afrika heeft helemaal niks. Hij staat dus op nul. Daarmee is hij in wezen rijker dan ik, want ik sta onder nul. Toch is zijn overlevingskans klein, terwijl ik bijna alles kan kopen wat ik wil. Waarom moet hij dood en ik niet?

Het stomste dat je kunt doen (en het beste)

Als ik hoor van mensen dat ze meedoen aan loterijen, ben ik verbijsterd. Natuurlijk snap ik dat het de droom is van iedereen om plotseling veel extra geld te hebben. Hierin zit de verleiding van loterijen. Maar wie even een kansberekening doet, zal voorgoed immuun zijn voor deze verleiding. Ik kan geen excuus bedenken voor deze legale oplichterij.

Ik ga er niet teveel woorden aan vuil maken, behalve dat investering in relaties veel belangrijker is. Gebruik het geld dat je aan een lot zou hebben besteed bijvoorbeeld aan een cadeau voor een vriend. Het zal je rijker maken; niet alleen materieel.

Fair trade

Oneerlijke handel maakt van een mens een loonslaaf. We zamelen geld in om hongerige kindjes uit Afrika te voeden. Maar intussen halen we veel meer voedsel uit de 3e wereld dan dat we er voedsel heen brengen. Geen wonder dat ze daar honger hebben. Hoe is dit ontstaan?

Rond 1820 verdienden mensen in rijke landen ongeveer 4x zo veel als armen. Tegenwoordig is dat ongeveer 90x zo veel. Het westen heeft een enorme economische groei meegemaakt. Tegelijk is hun economie structureel te gronde gericht. Onze economie is enorm gegroeid doordat we die van hen plunderen. Zij verbouwen ons voedsel en maken onze producten voor minder geld dan het eigenlijk waard is. Maar ze hebben geen echte keuze. Als ze het niet onder de prijs aanbieden, verkopen ze het helemaal niet. Dus worden zij armer en wij rijker.

Als wij begaan zijn met de armen, moeten we hen een kans geven door het hele bedrag dat hen toekomt te betalen. Fair trade, dus. Waarom is dat beter dan gewoon een donatie? Als we geven, vergroten we de schaamte over hun armoede. Tegelijk zien wij onszelf als hun belangeloze redders; wij zijn zo geweldig, ik moet er een traantje van wegpinken. Intussen betalen we graag minder voor de chocola en de koffie die zij verbouwd hebben. Wij worden arrogant; zij worden vernederd. Daarom is een eerlijke prijs betalen voor hun arbeid beter dan geven. Het is beter voor hen, maar vooral is het ook beter voor ons.

Lokale handel

Hier in Nederland hebben we een strikt beleid ten aanzien van bedrijven. Er worden eisen gesteld aan arbeidsomstandigheden van het personeel en veiligheid voor de directe omgeving van het bedrijf. Volkomen terecht, natuurlijk. Maar als wij blij zijn met deze restricties, dan volgt daaruit dat we eigenlijk ook zouden moeten vinden dat mensen in andere landen eenzelfde bescherming verdienen.
Maar andere landen hebben andere regels. Daarom kunnen zij goedkoper leveren dan wij. Sterker nog: boontjes uit Kenia zijn goedkoper dan Nederlandse boontjes, ondanks dat het vervoer van die boontjes uiteraard wordt doorberekend. Dit komt niet alleen omdat we de boeren te weinig betalen, maar ook omdat een Keniaanse boer niet gebonden is aan de regels die wij Nederlanders belangrijk vinden. Hiermee richten we schade aan aan onze planeet, aan zowel de Keniaanse als de Nederlandse boeren, en dus uiteindelijk ook aan onszelf.

Rente en de illusie van schaarsheid

Nee, ik ga niet allerlei bijbelteksten aanhalen waarom rente niet zou mogen. Het gaat mij erom dat het praktische implicaties heeft voor de hele maatschappij. Een goed begrip van wat rente is en doet, is daarbij belangrijk. Daarom zal ik beginnen met een vereenvoudigd model.

Klaas is boer en hij heeft een trekker nodig. Maar om z’n trekker te betalen, leent hij geld van de bank. Daarmee koopt hij de trekker van Sjaak. Sjaak heeft bedrijfskleding nodig en koopt die bij Marie. En Marie koopt de groente die Klaas verbouwd heeft. Het geld is dus terug bij Klaas. Nu kan hij zijn lening inlossen. Alleen het probleem is dat de bank rente vraagt. Dus is de schuld groter dan de lening. Klaas moet dus extra groente aan Jan verkopen om zijn schuld in te lossen.
De grote vraag is: waar haalt Jan geld vandaan om uiteindelijk de rente van Klaas te betalen? Bij de bank, die dan weer rente vraagt? Ergens ontstaat sowieso een gat. Want het uiteindelijke antwoord is dat niemand het geld genereert om de rente te betalen.

Omdat iedereen van iedereen leent, ontstaat een kunstmatig tekort. Het is als een soort stoelendans waarbij er gegarandeerd iemand afvalt.

Rente is een systeem dat gegarandeerd slachtoffers maakt. Iemand moet failliet gaan, elke stoelendans-ronde weer.

Het is goed om de slachtoffers van dit systeem op te vangen. Maar het is beter om niet mee te doen aan zo’n systeem. Daarom wil ik pleiten om zo min mogelijk te maken te laten hebben met rente. Maak alleen schulden voor eerste levensbehoeften. Heb je spaargeld? Overweeg dan of je überhaupt rente wilt ontvangen. En zo ja, wil je dan de hoogste rente?

Een eerste stap in de goede richting is een bank zoeken die ethisch belegt. Bijvoorbeeld de ASN. Een volgende stap is om ons spaargeld te investeren in micro-crediet. Oikocredit doet dat onder andere.
Maar dan zijn we nog niet verlost van rente. Zometeen volgen betere oplossingen, maar deze lossen ook andere problemen op. Daarom wil ik eerst ook die andere problemen bespreken.

Fractional reserve banking

Het meeste geld wordt gemaakt op zo’n verbijsterend simpele manier dat ons verstand het niet wil snappen of geloven. Uiteraard begint het met de nationale banken van het betreffende land. Maar het meeste geld ontstaat niet op die manier.

Ik heb 100 euro spaargeld en dat breng ik naar de bank. Uiteraard blijft dat geld van mij, maar de bank hoeft er maar een fractie van te houden, namelijk 8%. Dit heet fractional reserve banking. Dus 92 euro kan tegen rente worden uitgeleend aan iemand die dat nodig heeft. Vanaf dan hebben hij en ik samen 192 euro. Hij moest van het geleende geld iets kopen van 17 euro, dus de rest, 75 euro, zet hij op de bank. De bank houdt 8% en leent de resterende 69 euro uit aan een derde persoon. Zo blijft dit doorgaan. Elke 100 euro die uitgegeven is door de nationale bank, wordt op deze idiote manier vermenigvuldigd tot die 100 euro de 8% is die de bank in bezit moet hebben. Dan zou er 1.250 euro in omloop zijn. Maar dat is theoretisch. In de praktijk lenen mensen alleen geld als ze er in ieder geval een deel direct van willen besteden. Dus zal er gemiddeld uit elke 100 euro ongeveer 500 euro ontstaan. Niemand merkt dat het grootste deel daarvan er eigenlijk niet is. Maar dat gaat prima, totdat iedereen tegelijk z’n geld wil ophalen. Dan ineens blijkt het grootste deel van het geld nooit bestaan te hebben.

Zo is de crisis een paar jaar geleden begonnen. Fractional reserve banking is van nature een instabiel systeem, maar mensen hebben geen idee van de gevaren ervan. Zolang we ons geld toevertrouwen aan een banksysteem dat inherent instabiel is, hebben we deel aan het probleem dat de crisis veroorzaakt heeft. Daarmee hebben we er ook in zekere zin schuld aan. Het is lastig maar niet onmogelijk om dit systeem achter ons te laten.

De beste oplossing is om een lokaal betaalmiddel op basis van een nul-balans te gebruiken. Het idee is dit: iemand doet iets voor een ander of verkoopt hem iets. Dus komt de eerste in de plus te staan, terwijl de andere in de min komt. Het totaal van die twee is dus nul. Later kun je de schuld vereffenen door zelf producten of diensten aan te bieden of je kunt je tegoed besteden aan iets wat je nodig hebt. De balans van alle rekeningen bij elkaar blijft altijd op nul staan. Hier in Rotterdam is het systeem dat op die manier werkt: de Dam (www.rotter-dam.nl).

Transacties voor de andere 6 miljard mensen

Veel landen gebruiken kunstmatige inflatie voor extra belastinginkomsten. De regering zegt tegen de nationale bank: “Laat er geld zijn.” Vanaf dan is er uit het niets geld ontstaan. Dit geld is dan eigendom van de desbetreffende overheid. Omdat het geld er eerst nog niet was, zijn alle andere bankbiljetten en munten van dezelfde valuta ineens minder waard geworden. Zo verrijkt de overheid zich ten koste van de burger. Dit gebeurt veel in derdewereldlanden, maar bijvoorbeeld ook in de USA.

In sommige landen is de inflatie zo groot dat bankbiljetten veel minder waard zijn dan het papier waarop ze geprint worden. Boven een toilet hangt een bordje: "Gebruik uitsluitend toiletpapier in dit toilet. Geen kranten of Zimbabwe dollars." Een kop koffie kost ongeveer een koffer vol bankbiljetten. Daardoor is het gebruik van contant geld bijna niet doenlijk.

Dan kun je toch pinnen? Wij wel. Maar de groep die überhaupt een bankrekening zou kunnen openen is relatief klein. Minder dan de helft van de mensen. Daarbij komt dat de banken in het westen, ondanks fractional reserve banking, relatief betrouwbaar zijn. Van de pakweg 7 miljard hebben er slechts 1 miljard een betrouwbare bank.

Onbruikbaar contant geld dat snel van waarde mindert. En geen bankrekening. Daar moeten de armsten van deze wereld zaken mee doen.

Veel allochtonen werken in westerse landen om daarmee hun achtergebleven familie te onderhouden. In sommige gevallen is een heel dorp financieel afhankelijk van 1 of 2 inkomens die hier verdiend worden. Maar geld naar huis sturen is niet goedkoop. In sommige gevallen wordt 20% gerekend voor de transactie. Ik vind het immoreel dat internationale geldtransacties zo veel zouden moeten kosten, vooral omdat hiermee de allerarmsten worden uitgebuit.

Bitcoin voorziet in een relatief betrouwbare vervanging van banken. Het voorziet in veel behoeftes:

• Het kan contant geld vervangen
• Regeringen kunnen geen kunstmatige inflatie erop toepassen
• Het maakt gratis transacties mogelijk, ongeacht de afstand
• Fractional reserve banking is hierbij onmogelijk
• Het is de eerste internationale munteenheid
• Het is net zo onmogelijk te stoppen als het internet

Toch zijn er ook nadelen en onduidelijkheden:

• Het is mij niet duidelijk hoe leningen en rente zullen gaan werken
• De techniek is relatief nieuw en het is nog niet heel gebruiksvriendelijk
• Op dit moment is het onvoldoende getest om door ‘iedereen’ gebruikt te gaan worden
• De wisselkoers kent nu nog hoge pieken en diepe dalen, hoewel dit steeds meer stabiliseert
• Het is op nog maar weinig plekken mogelijk ermee te betalen

Vind ik dat we meer en meer bitcoin zouden moeten gebruiken? Ja, maar ik vind dit een ingewikkelde aanbeveling, want op dit moment is de waarde van bitcoin minder stabiel dan de euro. Toch geloof ik dat dit het juiste is om te doen.

Veel hutjes in Afrika hebben geen stromend water. Toch staat er een zonnepaneel op het dak, met als belangrijkste functie: het opladen van het mobieltje. Deze mensen hebben vaste telefonie overgeslagen. Op dezelfde manier kunnen ze de traditionele bankwereld overslaan, want ze kunnen direct met hetzelfde mobieltje bitcoin-transacties doen. Wij hebben relatief betrouwbare banken, dus wij vragen: “Waarom zouden we bitcoin gebruiken?” De vraag in Afrika is: “Hoe kunnen we bitcoin gebruiken?”
Door als relatief rijke westerlingen deze nieuwe valuta te gebruiken, stabiliseren we de koers en we vergroten de kans op succes. Als bedrijven regelmatig de vraag krijgen of er ook in bitcoin betaald kan worden, is de kans groter dat ze het gaan accepteren als betaalmiddel. Daarmee vergroten we de acceptatie.

Hiermee bieden we betrouwbare banktransacties aan voor de 6 miljard mensen die dit nu nog niet hebben. We maken hen zelfstandiger, weerbaarder en rijker.

Conclusie

Nou ja, dat is overdreven. Ik heb niet echt een conclusie alsof ik een pasklaar antwoord heb in de vorm van een methode waar geen nadelen aan kleven. Toch geloof ik dat we wel degelijk stappen in de goede richting kunnen zetten.

Geld is iets dat wij onnodig ingewikkeld hebben gemaakt. Het is van oorsprong een simpel ruilmiddel. Maar in onze gretigheid zijn we verzeild geraakt in onnodig complexe systemen. In wezen hebben we net als de dwergen in Moria te diep gedolven. Daarmee is een monster ontwaakt dat te sterk is voor ons.

Wat mij betreft wordt geld weer gewoon een ruilmiddel. Als we dat beseffen, is het niet langer belangrijk of het wel of geen intrinsieke waarde heeft. Geld heeft de waarde die wij eraan toekennen. Die waarde moet wat mij betreft dus omlaag tot het weer gewoon een ruilmiddel is. Ik geloof dat relaties en gerechtigheid belangrijker zijn dan geld.

Bronnen en aanbevelingen

Boeken:

When Helping Hurts – Steve Corbett & Brian Fikkert
Het goede leven – Reinier Sonneveld

Websites:

Rotter-Dam

YouTube video’s:

The Collapse of The American Dream Explained in Animation
How Much Money is There on Earth?
The Money Fix
Andreas M. Antonopoulos - L.A. Bitcoin Meetup
Bitcoin Basics - Explained For Beginners